PKN
Adventskerk Zwolle-Zuid
 
De man die niet bestond (Staatloos zijn) De man die niet bestond (Staatloos zijn)

HANS MARIJNISSEN – overgenomen van Trouw 14/09/16,
Geen identiteit | Een leven lang staatloos, wat voor leven is dat? Auteur Gerard van Leeuwen liep in Sarajevo Kamal Kojadin tegen het lijf, die pas op zijn 65ste een identiteitskaart kreeg.
Hij wilde eigenlijk Geert Mak achterna. Net als hij reizen maken door het oude Europa, historische plekken bezoeken, in de archieven en bibliotheken snuffelen. Gerard van Leeuwen wilde mensen ontmoeten en verhalen opdoen.

Op zo'n reis mag Sarajevo niet ontbreken. In de hoofdstad van het huidige Bosnië-Herzegovina vond in 1914 de moordaanslag op aartshertog Frans Ferdinand plaats die de Eerste Wereldoorlog inluidde. En begin jaren negentig, tijdens de Bosnische oorlog, werd Sarajevo vanuit de omringende heuvels zwaar bestookt door Bosnisch-Servische troepen. Tussen de flatgebouwen renden de inwoners voor hun leven. Iconische televisiebeelden waren dat. Er zijn weinig plaatsen in Europa waar je de geschiedenis zo kunt 'voelen' als hier.

Maar de reis van amateur-historicus Van Leeuwen kreeg midden in Stari Grad, het oudste stadsdeel van Sarajevo, een totaal andere wending. Op het plein voor de Heilig Hart-kathedraal ontmoette hij Kamal Kojadin, 66 jaar, die pas sinds één jaar beschikte over een identiteitskaart. Al die jaren daarvoor was Kamal - als kind, als jongvolwassene, als echtgenoot, als vader, als vluchteling en werknemer, maar ook als hulpbehoevende oudere - staatloos door het leven gegaan. Zonder nationaliteit was hij helemaal níemand. Na de handdruk voor de kathedraal namen de mannen plaats op een terrasje, bestelden koffie en er volgde een eerste gesprek. En Van Leeuwen liet de grote Europese geschiedenis voor wat-ie was, en dook in de historie van één man.

Zes talen
Deze maand, vijf jaar na de eerste ontmoeting, is zijn boek uitgekomen waarin Van Leeuwen het wonderlijke leven van Kamal Kojadin beschrijft. De titel is 'Staatloos', geen woord te veel, en vanaf de paarse cover glimlacht een wat oudere man in een ruitjeshemd met een lichtblauw vest erover. In niets lijkt Kamal op de zwerver die hij eens was.

"In Sarajevo kwam ik destijds in contact met Ingrid, een Duitse hulpverleenster, die ontdekte dat ik was geïnteresseerd in de Europese geschiedenis", vertelt Van Leeuwen. "Ze wilde me daarom voorstellen aan een man met een bijzonder verhaal, waarin de geschiedenis bij wijze van spreken samenkwam. Ze had hem letterlijk uit de goot gehaald, zei ze, maar ik trof een charmante man die zes talen sprak, weliswaar met een zwaar accent. Hij begon te vertellen, ik kon alleen maar luisteren."

Kamal zei dat hij als baby in april 1945 door zijn ouders vanuit Zagreb was meegenomen op een smokkelroute richting Rome. Zijn vader was tijdens de Tweede Wereldoorlog lid van de fascistische Ustasha die de nazi's steunde. Toen de geallieerden oprukten, verdwenen de belangrijkste leden van die beweging via een rooms netwerk van kloosters via Italië naar het Midden-Oosten. Ook Kamal stak met zijn ouders de Middellandse Zee over, en groeide op in Egypte, Syrië en uiteindelijk Libanon. "Zijn vader had nog weleens gezegd dat hij papieren voor Kamal moest regelen, maar lange tijd kon hij als jong kind van een vluchtelingengezin moeiteloos mee de grens over."

De problemen begonnen pas echt toen vele jaren na de dood van zijn moeder, ook zijn vader overleed. Kamal keerde als volwassen man terug naar zijn geboortegrond. Hij zou voormalig Joegoslavië nog wel inkomen, maar nooit meer kunnen verlaten. 'Kamp Joegoslavië' noemde hij het. Zijn leven als staatloos burger was daar compleet onmogelijk. Zonder identiteit was hij afgesneden van alles wat het leven draaglijk maakt.

Na die eerste kennismaking aten de mannen nog wat in het oude Sarajevo, en daarna vloog Van Leeuwen weer naar Nederland. Maar het verhaal van de man zonder identiteit liet hem niet meer los. Misschien wel omdat de lotgevallen van de inmiddels bejaarde Kamal exemplarisch zijn voor de levens van de minstens 70.000 kinderen die jaarlijks staatloos op de wereld komen. Hún trieste verhaal moet nog beginnen. Is hun situatie niet te verbeteren door die ene geschiedenis van Kamal te beschrijven?

De volgende zomer vloog Van Leeuwen terug, voor het héle verhaal. Detail voor detail nam Kamal hem mee, in het Frans, in het Duits en in het Engels. Tien dagen spraken ze, en 's avonds in het hotel controleerde Van Leeuwen of Kamals verhalen wel historisch juist waren. Want in zijn aangrijpende levensverhaal zitten ook wonderlijke avonturen, vooral uit de tijd dat zijn vader bij de Egyptische geheime dienst werkte. Maar inderdaad, de Egyptische prinses bij wie hij op schoot had gezeten, bestond echt. En ook de kazerne waar hij had gewoond. Het verhaal van Kamal was waar, van a tot z.

Van Leeuwen heeft alle details uit Kamals reis en de uiteindelijke gevangenschap op zijn geboortegrond genoteerd. En juist daardoor blijkt hoe ingrijpend de consequenties van staatloosheid kunnen zijn. Het ontbreken van een nationaliteit is niet alleen onhandig bij het oversteken van de grens, maar maakt ook het leven binnen die grenzen onmogelijk. Kamal had al die jaren geen uitkering, geen officieel werk, geen verzekering en dus geen zorg, kon geen huur- of koopcontracten afsluiten, maar mocht ook niet voor de wet trouwen en zijn kinderen erkennen. Hij kreeg zelfs de voogdij niet toen zijn vriendin overleed, en raakte hen uit het oog. De staatloosheid is een rechteloosheid, laat Van Leeuwen zien, die alleen ruimte laat aan een sjacherend bestaan.

Tien miljoen staatlozen
René Bruin, hoofd van UNHCR Nederland (de VN-vluchtelingenorganisatie), is wel wat gewend, maar zegt het boek van Van Leeuwen 'uniek' te vinden. "Ik lees veel dossiers waarin de problematiek van staatloosheid wordt beschreven, maar nog nooit heb ik zo gedetailleerd de geschiedenis van één persoon gelezen. Die focus maakt dit verhaal zo aangrijpend. Als lezer volg je de pogingen van Kamal om zijn eigen geboorte aannemelijk te maken. Dat is moeilijker dan menigeen zou denken. Die spanning maakt dit boek een pageturner."

Het verhaal mag dan uniek zijn, de situatie die Van Leeuwen beschrijft is dat beslist niet, weet Bruin. "Volgens schattingen zijn er wereldwijd tien miljoen personen staatloos." Europa telt rond de 600.000 staatlozen. Volgens de UNHCR werden er in 2015 wereldwijd 70.000 staatloze kinderen geboren. Met de conflicten in het Midden-Oosten en Noord-Afrika kunnen dat er alleen maar meer worden. En de stroom houdt aan.

Of iemand staatloos is, hangt af van de wetgeving in de landen waarmee de persoon een band heeft. In Syrië bijvoorbeeld is het doorgeven van de nationaliteit voorbehouden aan de vader. Als een alleenstaande Syrische vrouw in Nederland bevalt, is haar kind staatloos. Andere staten hebben weer vastgelegd dat als burgers drie of vijf jaar in het buitenland zijn, zij hun nationaliteit automatisch verliezen.

Veel mensen worden ook staatloos door het uiteenvallen van het land waarin ze zijn geboren. Na het einde van het verenigd Joegoslavië was het in veel gevallen onduidelijk wie precies bij welke nieuw geformeerde staat hoorde. Maar ook nalatigheid van ouders speelt een rol. Niet alle ouders zien het belang van geboorteregistratie in, of kunnen door een oorlog of een geïsoleerde woonplaats de gang naar het gemeentehuis niet maken. Zonder geboorteakte is heel moeilijk vast te stellen welke nationaliteit het kind heeft.

"De laatste jaren is discriminatie de belangrijkste oorzaak van staatloosheid", zegt Bruin. "In Burma heeft de regering de Rohingya uitgesloten van de lijst met 135 rassen die samen deze staat vormen. Dat betekent dat er met één pennestreek 800.000 burgers staatloos werden." En daarmee rechteloos.

Nederland kan zich natuurlijk niet het lot van alle staatlozen aantrekken, dat weet Bruin ook. Maar het kabinet kan zich wel inzetten voor staatlozen in Nederland, met name voor de kinderen. Zij kunnen niet verantwoordelijk worden gehouden voor hun situatie en volgens verschillende internationale verdragen hebben zij recht op een toekomst met perspectief. Daarbij hoort een nationaliteit. Ook Nederland heeft die verdragen ondertekend. "Sinds 2014 wordt in Nederland aan een wet geschreven die de formele vaststelling van staatloosheid binnen een zekere termijn moet regelen. Als die staatloosheid is vastgesteld, moet worden onderzocht of die persoon recht heeft op een verblijfsvergunning. Na drie jaar kan die dan het Nederlands staatsburgerschap aanvragen."

Daarnaast wordt gewerkt aan een betere positie voor hier in Nederland geboren kinderen zonder nationaliteit. Een voorstel tot wetswijziging dat deze maand nog wordt verwacht, moet deze groep het recht geven op een verblijfsvergunning, en na verloop van tijd het recht op het staatsburgerschap. Kinderen zijn extra kwetsbaar en via het Verdrag tot beperking van staatloosheid uit 1963 en het internationale Verdrag voor de rechten van het kind worden zij extra beschermd. "Volgens deze verdragen heeft een kind bij de geboorte recht op een naam en nationaliteit. Nederland zal niet zover gaan dat aan kinderen zonder nationaliteit gelijk bij geboorte de Nederlandse nationaliteit zal worden verstrekt, maar toch wel na een aantal jaren."

Nummer 000001
Kamal heeft daar in Bosnië geen gebruik van kunnen maken. Maar hij had het geluk dat hij Ingrid, de Duitse hulpverleenster, tegenkwam. Hij viel op. Hoe kwam een man die zes talen sprak, ooit in de goot terecht? Nadat ze Kamal onder de douche had gezet en schone kleren en een maaltijd had bezorgd, hoorde ze in heel veel brokjes zijn geschiedenis en besloot hem te helpen bij zijn strijd om een identiteit. Die zou meer dan twee jaar duren.

Ze hielp de trouw-akte van zijn ouders te vinden die ooit in Sarajevo waren gehuwd. Maar zijn aanvraag tot registratie als staatsburger werd afgewezen. Toen kreeg ze de tip dat de post-Joegoslavische staten het zogenoemde sanguinis-systeem erkenden, een rechtsbeginsel gebaseerd op het recht van bloed: een kind dient de nationaliteit van de ouders te krijgen. Met verwijzing naar dit systeem ging Kamal in beroep tegen de afwijzing. Ook dat beroep werd afgewezen. Tientallen pagina's lang volgt Van Leeuwen Kamal op zijn tocht van het kastje naar de muur en weer terug, totdat Ingrid ontdekte dat Bosnië-Herzegovina een zogenoemd humanitair verblijfsrecht kent. Na flinke druk van de ombudsman ter plekke was daar 65 jaar na zijn geboorte eindelijk de bevestiging van het bestaan van Kamal.

Gerard van Leeuwen laat een foto zien, gemaakt in juli 2010. Een glimlachende Kamal houdt daarop zijn splinternieuwe identiteitskaart in de lucht met nummer 000001. Dit betekent dat hij de allereerste staatloze is die in het nieuwe Bosnië-Herzegovina op humanitaire gronden een tijdelijke verblijfsvergunning heeft gekregen, met de daarbij horende identiteitskaart. Hij kan daarmee voor het eerst een zorgverzekering afsluiten.

Kamal Kojadin is inmiddels 72 jaar en woont in een verzorgingstehuis is Sarajevo. Van Leeuwen: "Volgens Kamal heeft zijn leven door mijn boek toch nog zin gehad. Dat vind ik overdreven, maar hij zegt 't."

Gerard van Leeuwen (1956) woont in Rijswijk en werkt bij ZonMW, het instituut dat gezondheidsonderzoek financiert. Zijn boek Staatloos is verkrijgbaar in de boekhandel en kost euro 19,90.


 

terug
 
 
 
Adventskerk

Contact redactie website

Berichten voor Kerknieuws:
copy inleveren maandag voor 12.00 uur
op 18 sep; 23 okt; 20 nov.

Berichten voor de Liturgie:
  (Berichten graag voor woensdag 20:00 uur insturen)

De Adventskerk is gevestigd aan het Talmaplein 2, 8014 AC Zwolle
Elke zondagochtend is er een dienst om 9.30 uur

Regelmatig worden er OpenDeur-diensten gehouden in de Adventskerk. In het seizoen 2017-2018 zijn deze diensten op17 september, 5 november, 10 december,
4 februari 2018, 18 maart en 13 mei 2018
. Deze diensten beginnen om 19.00 uur
Het jaarthema is: Soulfood voor Onderweg.

Elke zondagmiddag om 16.30 uur (uitgezonderd juni, juli, augustus en september) is er in de Grote of Sint-Michaëlskerk in het centrum van Zwolle een dienst onder verantwoordelijkheid van de Algemene Kerkenraad van de Protestantse Gemeente Zwolle. In juni, juli, augustus en september beginnen de diensten om 19:00 uur

www.grotekerkzwolle.nl/stadskerk/vieringen/

Voorzitter kerkenraad:
Arend van de Beld
Scriba:
Peter Izeboud
tel. (038) 465 2967

Predikanten:
Ds. Nelleke Eygenraam, 
tel. (038) 452 52 23,
Ds. Hans Tissink, 
tel. (038) 337 44 06

Bankrekening Wijkkas:
NL02 INGB 0004 7764 58 

Bankrekening Wijkdiaconie:
NL30 RABO 0113 9026 38

Het kerkelijk bureau:
Molenweg 241
8012 WG Zwolle
tel. (038) 421 75 96

www.pknzwolle.nl

 
 
 
  Protestantsekerk.net is een samenwerking tussen de dienstenorganisatie van de Protestantse Kerk in Nederland en Human Content Mediaproducties B.V.